تێگەیشتن لە ڕۆڵی گرنگی کوالیتی ڕووناکی لە گەشەی ڕووەکەکاندا
ڕووناکی زۆر زیاترە لە سەرچاوەی وزە بۆ ڕووەکەکان. ئەمە نیشانەیەکی ژینگەیی ئاڵۆز و جیاوازە کە هەموو قۆناغەکانی ژیانی ڕووەکەکە بەڕێوە دەبات، لە ڕواندنی تۆوەوە تا گوڵ و میوە. لە کاتێکدا بڕی ڕووناکی—چڕی یان چڕی لێشاوی فۆتۆن (PFD)—زۆر گرنگە بۆ هاندانی فۆتۆسینتەز، بەڵام کوالیتی ڕووناکی—پێکهاتەی شەبەنگی یان درێژی شەپۆلەکە—بەهەمان شێوە گرنگە وەک رێکخەری گەشە و گەشەی ڕووەکە. ڕووەکەکان سیستەمی وەرگری ڕووناکی پێشکەوتوویان پەرەپێداوە کە ڕێگەیان پێدەدات هەست بە گۆڕانکارییە وردەکان بکەن لە ژینگەی ڕووناکیدا، لەوانە ڕەنگ، ئاراستە و ماوەکەی. ئەم وەرگرانەی فۆتۆکرۆم، وەک فیتۆکرۆم (هەستیار بە تیشکی سوور و دوور)، کریپتۆکرۆم (هەستیار بە تیشکی شین و UV-A)، و فۆتۆترۆپینەکان (هەستیار بە تیشکی شین)، وەک سویچی گەردیلەکان کار دەکەن. کاتێک ڕووناکی درێژی شەپۆلێکی دیاریکراو هەڵدەمژن، زنجیرەیەک نیشانە دروست دەکەن کە دەتوانێت دەربڕینی جین، ئاستی هۆرمۆنەکان و لە کۆتاییدا مۆرفۆلۆجی و فیزیۆلۆژیای ڕووەکەکە بگۆڕێت. ئەم پرۆسەیە کە بە فۆتۆمۆرفۆجینیس ناسراوە، دڵنیایی دەدات کە ڕووەکەکە دەتوانێت خۆی لەگەڵ دەوروبەری خۆی بگونجێنێت، پێکهاتەکەی باشتر بکات بۆ گرتنی ڕووناکی، کێبڕکێ لەگەڵ دراوسێکان، و کاتێکی گونجاو بۆ سووڕی زاوزێی بکات. شەبەنگی خۆر کە دەگاتە ڕووی زەوی باندێکی فراوانە کە بە نزیکەیی دابەش دەکرێت بۆ تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV، <400 نانومتر)، تیشکی بینراو یان تیشکی چالاک فۆتۆسینتیسی (PAR، 400-700 نانومتر) و تیشکی ژێر سوور (>700 نانومتر). لەگەڵ ئەوەشدا، ڕووەکەکان نەک تەنها وەڵامی تەواوی شەبەنگی دەدەنەوە، بەڵکو بۆ پێکهاتە دیاریکراوەکانی ناویشی کاردانەوە. ئەم ڕێنماییە کاریگەرییە قووڵ و زۆرجارە دیاریکراوەکانی پێنج باندی ڕووناکیی یەک ڕەنگی سەرەکی سوور، شین، سەوز، زەرد و UV لەسەر گەشەی ڕووەکەکان دەکۆڵێتەوە.
گڵۆپی سوور (600-700 نانومتر) چۆن کاریگەری لەسەر گەشە و گەشەی ڕووەکەکان هەیە؟
تیشکی سوور کە مەودای 600-700 نانومتری شەبەنگی داگیر دەکات، یەکێکە لە کاریگەرترین درێژی شەپۆلەکان بۆ فۆتۆسینتەز و پاڵنەری سەرەکی وەڵامدانەوەی فۆتۆمۆرفۆجینی. بەشێوەیەکی سەرەکی لەلایەن فیتۆکرۆمەکانەوە هەستی پێدەکرێت کە بە دوو شێوەی تێکەڵ گۆڕین هەیە: Pr (هەڵمژینی سوور) و Pfr (هەڵمژینی سووری دوور). شێوەی Pfr بە دۆخی چالاک دادەنرێت. کاریگەری گڵۆپی سوور لەسەر مۆرفۆلۆجی ڕووەکەکان قووڵ و هەمەجۆرە. بە شێوەیەکی گشتی ڕێگری لە درێژبوونەوەی نێو گرێکان دەکات و دەبێتە هۆی ڕووەکی پتەوتر. لقی لاتەنیشت و کشتوکاڵ زیاد دەکات و دەرکەوتنی دەوەنی ڕووەکەکە زیاد دەکات. لە ڕووی گەشەسەندنەوە، گڵۆپی سوور جیاوازی گوڵ لە هەندێک جۆردا دوادەخات. هەروەها ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە زیادکردنی چڕبوونەوەی ڕەنگە سەرەکیەکان لەوانە ئەنتۆسیانین و کلۆرۆفیل و کارۆتینوئید کە بۆ گرتنی ڕووناکی و پاراستنی ڕووناکی زۆر گرنگن. بۆ نموونە، تیشکی سوور دەتوانێت ببێتە هۆی فۆتۆترۆپیسمێکی پۆزەتیڤ لە ڕەگەکانی Arabidopsis و ڕێنماییان دەکات لە ڕووی خاک. جگە لە مۆرفۆلۆجی، رووناکی سوور کاریگەری ئەرێنی هەیە لەسەر توانای ڕووەکەکە بۆ بەرگەگرتن لە فشاری زیندەوەری (بۆ نمونە نەخۆشیزا) و نازیندەوەری (بۆ نمونە وشکەساڵی، سەرما)، زۆرجار کاریگەری لەسەر بەرهەمهێنانی پێکهاتەی بەرگری و هۆرمۆنەکانی پەیوەست بە سترێس. لەگەڵ ئەوەشدا، وەڵامی گڵۆپی سوور جێگیر نییە. بە شێوەیەکی داینامیکی هاوسەنگ کراوە بە هاوشانی خۆی، تیشکی سووری دوور.
ڕۆڵی گڵۆپی سووری دوور (700-800 نانومەتر) و ڕێژەی R/FR چییە؟
تیشکی سووری دوور لە کاتێکدا بەشدارییەکی کەم لە فۆتۆسینتیس دەکات، بەڵام ڕۆڵێکی گرنگی رێکخستن دەگێڕێت لە بەرپەرچدانەوەی کاریگەرییەکانی تیشکی سوور لە ڕێگەی سیستەمی فیتۆکرۆمەوە. ڕێژەی رووناکی سوور بۆ دوور سوور (R/FR) ئاماژەیەکی گرنگی ژینگەییە بۆ ڕووەکەکان، بەتایبەتی لە دۆزینەوەی سێبەرکردن لە ڕووەکەکانی دراوسێ. لە تیشکی خۆردا ڕێژەی R/FR بەرزە. کاتێک ڕووەکێک بە گەڵاکانی تر سێبەر دەکرێت، کە رووناکی سوور هەڵدەمژن بۆ فۆتۆسینتیس بەڵام تیشکی سووری دوور دەگوازنەوە، ڕێژەی R/FR کەم دەبێت. ئەم "نیشانەی خۆلادان لە سێبەر" کۆمەڵێک وەڵام دروست دەکات. ڕێژەی R/FR نزم دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای فۆتۆسینتیز، وەک لە پاقلەی گورچیلەدا دەبینرێت. زۆرجار دەبێتە هۆی درێژبوونەوەی قەد، چونکە ڕووەکەکە هەوڵ دەدات لە سەرووی ڕکابەرەکانیەوە گەشە بکات، لەگەڵ گۆڕانکاری لە مۆرفۆلۆجی گەڵاکاندا. توێژینەوەکان دەریخستووە کە تەواوکردنی تیشکی فلۆرێنسی سپی لەگەڵ تیشکی سووری دوور (بۆ نمونە، لوتکەی 734 نانومەتر) دەتوانێت پێکهاتەی ئەنتۆسیانین، کارۆتینوئید و کلۆرۆفیل لە هەندێک ڕووەکدا کەم بکاتەوە و کێشی تازە، کێشی وشک، درێژی قەد و ڕووبەری گەڵاکان زیاد بکات. ئەم گەشەکردنە لە تەواوکەری FR لەوانەیە بەشێکی بەهۆی زیادبوونی هەڵمژینی ڕووناکی لەلایەن گەڵا گەورەکانەوە بێت. ئەو ڕووەکانەی لە ژێر بارودۆخی R/FR نزمدا گەشە دەکەن دەتوانرێت گەورەتر و ئەستوورتر بن، بایۆماس زیاتریان هەبێت و توانای خۆگونجاندنی سەرما زیاتریان هەبێت بە بەراورد لەگەڵ ئەوانەی کە لە ژێر R/FR بەرزدا گەشە دەکەن. ڕێژەی R/FR تەنانەت دەتوانێت بەرگەگرتنی خوێی ڕووەکەکە بگۆڕێت، کاریگەری قووڵی ئەم هاوسەنگییە لەسەر تەندروستی گشتی ڕووەکەکان و خۆڕاگریی دەردەخات. کارلێک لە نێوان رووناکی سوور و دوور نمونەی کلاسیکی ئەوەیە کە چۆن کوالیتی ڕووناکی، نەک تەنها چەندێتی، شێوە و ئەرکی ڕووەکەکان دەسەپێنێت.
بۆچی ڕووناکی شین (400-500 نانومتر) بۆ گەشەی تەندروستی ڕووەکی گرنگە؟
تیشکی شین زۆر گرنگە بۆ گەشەی ئاسایی ڕووەکەکان و لەلایەن وەرگری ڕووناکی دیاریکراوەوە هەستی پێدەکرێت لەوانە کریپتۆکرۆم و فۆتۆترۆپین. کاریگەرییەکانی جیاوازن و تەواوکەری گڵۆپی سوورن. بە شێوەیەکی گشتی، زیادکردنی کەرتی تیشکی شین لە شەبەنگی گشتی دەبێتە هۆی ڕووەکی کورتتر و قەڵەوتر کە درێژی نێو گرێکان کەمتر دەبێت، ڕووبەری گەڵای بچووکتر و ڕێژەی گەشەی ڕێژەیی کەمترە بە بەراورد لەگەڵ ڕووەکەکان کە تەنها لە ژێر تیشکی سووردا گەشە دەکەن. هەروەها کاریگەری لەسەر ڕێژەی مێتابولیزم هەیە، زۆرجار ڕێژەی نایترۆجین بۆ کاربۆن زیاد دەکات. لە ئاستی فیزیۆلۆژیی بنەڕەتی، تیشکی شین پێویستە بۆ دروستکردنی کلۆرۆفیل و دروستکردنی کلۆرۆپلاستێکی تەندروست. کلۆرۆپلاستەکان کە لە ژێر تیشکی شین گەشەیان پێدراوە ڕێژەی کلۆرۆفیل a/b بەرزترە و ڕێژەی کارۆتینوئیدیان کەمترە . ڕۆڵی گرنگی تیشکی شین بە شێوەیەکی دراماتیکی لە کارلێکردنی لەگەڵ فۆتۆسینتیس دەردەکەوێت. بۆ نموونە، ڕێژەی فۆتۆسینتەزی خانەکانی قەوزە کە لە ژێر تیشکی سووری بەردەوامدا گەشە دەکەن وردە وردە کەم دەبێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕێژەیە بە خێرایی چاک دەبێتەوە کاتێک دەگوازرێنەوە بۆ رووناکی شین یان کاتێک هەندێک رووناکی شین بۆ پاشبنەمای سوور زیاد دەکرێت. بەهەمان شێوە، کاتێک خانەکانی تووتنی تاریک دەگوازرێنەوە بۆ تیشکی شین بەردەوام بڕ و چالاکی Rubisco (ribulose-1,5-bisphosphate carboxylase/oxygenase) کە ئەنزیمی سەرەکی فۆتۆسینتەز دەکات، بە خێرایی زیاد دەکات و دەبێتە هۆی زیادبوونی خێرای کێشی وشکبوونی خانەکان. لە ژێر تیشکی سووری بەردەوامدا، ئەم زیادبوونە زۆر هێواش دەبێت. ئەم تاقیکردنەوەیانە دەریدەخەن کە بۆ بەهێزی فۆتۆسینتیس و گەشەکردن، تیشکی سوور بەتەنیا بەس نییە. بۆ نموونە گەنم دەتوانێت سووڕی ژیانی خۆی لە ژێر یەک سەرچاوەی LED سووردا تەواو بکات، بەڵام بۆ بەدەستهێنانی ڕووەکی درێژ و بەرهەمدار لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر تۆو، پێویستە بڕێکی گونجاو لە رووناکی شین زیاد بکرێت. توێژینەوەکان لەسەر کاهو، سپێناخ و توور بە بەردەوامی دەریدەخەن کە بەرهەم لە ژێر تێکەڵەی تیشکی سوور و شین بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە لە ژێر تیشکی سوور بەتەنها و بەراورد دەکرێت لەگەڵ ئەو گڵۆپانەی کە لە ژێر گڵۆپی فلۆرێنسی سپی سارددا بەدەست دەهێنرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، هاوسەنگی کلیلە. تیشکی شینی زۆر ڕێگری لە گەشە دەکات و دەبێتە هۆی ڕووەکی زۆر پتەو لەگەڵ ڕووبەری گەڵا و کێشی وشک. هەروەها ڕووەکەکان جیاوازی بەرچاوی تایبەت بە جۆرەکان نیشان دەدەن لە پێداویستی باشترین رووناکی شین.
کاریگەرییە ئاڵۆز و ناکۆکەکانی گڵۆپی سەوز (500-600 نانومەتر) چین؟
ڕۆڵی گڵۆپی سەوز لە گەشەی ڕووەکەکاندا بابەتی مشتومڕ و توێژینەوەیەکی زۆر بووە کە هەندێک جار ئەنجامی دژ بە یەکیان لێکەوتووەتەوە. ئەم ئاڵۆزییە بەشێکی بەهۆی ئەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە پێناسەی "رووناکی سەوز" دەگۆڕێت، زۆرجار درێژی شەپۆلەکانی 500 بۆ 600 نانومەتر دەگرێتەوە، کە بەشێک لە شەبەنگی زەرد دەگرێتەوە. بۆ چەندین ساڵ، تیشکی سەوز تا ڕادەیەک بێ کاریگەر دادەنرا، چونکە زیاتر لە تیشکی سوور و شین ڕەنگدەداتەوە و کەمتر لەلایەن کلۆرۆفیلەوە هەڵدەمژرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەکان لە پێنج دەیەی ڕابردوودا دەریخستووە کە گڵۆپی سەوز کاریگەری گرنگ و بێهاوتای هەیە، کە زۆرجار دژایەتی وەڵامەکانی تیشکی سوور و شین دەکات. هەندێک توێژینەوە کاریگەری ڕێگرییان دۆزیوەتەوە. بۆ نموونە، کێشی وشک نەمامەکانی تەماتە کە لە ژێر تیشکی سپیدا گەشە دەکەن (کە سوور و شین و سەوزی تێدایە) بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە نەمامەکانی کە تەنها لە ژێر تیشکی سوور و شین گەشە دەکەن. شیکردنەوەی شەبەنگی لە کشتوکاڵی شانە دەریخست کە تیشکی سەوز بە لوتکەی 550 نانومەتر لەوانەیە زیانبەخشترین کوالیتی ڕووناکی بێت بۆ گەشەکردن. لە گوڵە ماریگۆلد، لابردنی تیشکی سەوز لە شەبەنگی گوڵ باشتر دەکات، لە کاتێکدا تەواوکردنی گوڵ لە جۆرەکانی تری وەک دیانتوس و کاهوو. ئەو ڕووەکانەی کە لە ژێر ڕووناکی پڕ شەبەنگی لەگەڵ رووناکی سەوزی زیادکراو گەشە دەکەن زۆرجار کورتتر دەردەکەون و کێشی تازە و وشکیان کەمتر دەبێت. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەکانی تر کاریگەری هاندەری گەشە راپۆرت دەکەن. کیم و همکاران بۆیان دەرکەوت کاتێک گڵۆپی سەوز بۆ باکگراوندی LED ی سوور و شین زیاد دەکرێت، گەشەی ڕووەکەکان ڕێگری لێدەکرێت ئەگەر گڵۆپی سەوز لە ٪50 تێپەڕ بکات، بەڵام کاتێک رێژەی گڵۆپی سەوز لە ٪24 کەمتر بوو، گەشەی ڕووەکەکان بەهێز دەبوو. ئەوان تێبینی زیادبوونی کێشی وشکبوونی کاهوویان کرد لەگەڵ زیادکردنی رووناکی سەوز. سەرەڕای ئەوەش، لێدانی کورتی تیشکی سەوزی کز دەتوانێت درێژبوونەوەی قەد لە نەمامەکانی تاریکدا خێراتر بکات، و چارەسەری Arabidopsis بە لێدانێکی کورتی تیشکی سەوز لە سەرچاوەی LED دەرکەوت کە دەربڕینی جینی پلاستید دەگۆڕێت و ڕێژەی گەشەی قەد زیاد دەکات. پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بۆ فۆتۆبایۆلۆجی ڕووەکەکان دەریدەخات کە ڕووەکەکان سیستەمێکی تایبەتی تێگەیشتنی رووناکی سەوزیان هەیە کە لەگەڵ هەستەوەرەکانی سوور و شین کار دەکات بۆ ڕێکخستنی گەشە و گەشەسەندن، کاریگەری لەسەر هەموو شتێک هەیە لە کردنەوەی ستۆماتالەوە تا دەربڕینی جینی کلۆرۆپلاست. دەرەنجامە ناکۆکەکان لەوانەیە لە جیاوازی درێژی شەپۆلی بەکارهێنراو، ڕێژەی رووناکی سەوز بە بەراورد بە ڕەنگەکانی تر، و جۆری ڕووەکەکان سەرچاوە بگرێت.
تیشکی زەرد (580-600 نانومتر) و تیشکی سەروو بنەوشەیی چۆن کاریگەری لەسەر ڕووەکەکان هەیە؟
بە بەراورد لەگەڵ تیشکی سوور و شین، کاریگەری تیشکی زەرد (نزیکەی 580-600 نانومەتر) کەمتر لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە، بەڵام توێژینەوەکانی ئێستا دەریدەخەن کە بە شێوەیەکی گشتی ڕۆڵی بەربەستی هەیە. توێژینەوەکان لەسەر کاریگەری باندەکانی شەبەنگی جیاواز لەسەر کاهوو دەریخستووە کە تیشکی زەرد ڕێگری لە گەشە دەکات. جیاوازی لە گەشەی ڕووەکەکان لە ژێر گڵۆپی سۆدیۆمی پەستانی بەرز بەرامبەر گڵۆپەکانی هالیدی کانزایی بە تایبەتی دەگەڕێتەوە بۆ پێکهاتەی گڵۆپی زەرد، کە تیشکی زەرد هۆکاری ڕێگرە لە رووناکی. سەرەڕای ئەوەش، توێژینەوە لەسەر خەیار دەریخست کە تیشکی زەرد (بە لوتکەی 595 نانومەتر) بەهێزتر لە رووناکی سەوز ڕێگری لە گەشە دەکات (لوتکە لە 520 نانومەتر). کەمی ڕێژەیی لەسەر گڵۆپی زەرد بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە هەندێک لە توێژەران مەودای 500-600 نانومەتر بە "رووناکی سەوز" پۆلێن دەکەن.
تیشکی سەروو وەنەوشەیی بەتایبەتی UV-B (280-320 نانومەتر) کاریگەری بەهێز و فرە لایەنی لەسەر ڕووەکەکان هەیە. بە شێوەیەکی گشتی، UV-B وەک فشارێک کار دەکات. دەتوانێ ڕووبەری گەڵا کەم بکاتەوە، ڕێگری لە درێژی هیپوکۆتیل (قەد) بکات، و تێکڕای فۆتۆسینتیس و بەرهەمهێنان کەم بکاتەوە، وا دەکات ڕووەکەکان زیاتر هەستیار بن بۆ هێرشی نەخۆشیزا. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕووەکەکان UV-B وەک ئاماژەیەکی ژینگەیی بەکاردەهێنن بۆ کاردانەوەی پاراستن. UV-B بە شێوەیەکی کاریگەر هانی دروستکردنی فلاڤۆنۆئید و ئەنتۆسیانین دەدات کە وەک دژەخۆر کار دەکەن و شانە قووڵەکانی ڕووەکەکان لە زیان دەپارێزن. هەروەها دەتوانێت میکانیزمی بەرگری گشتی بەهێز بکات. لە هەندێک حاڵەتدا لەوانەیە پێکهاتەی بەسوودی وەک ترشی ئەسکۆربیک و β کارۆتین کەم بکاتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەنتۆسیانین زیاد دەکات. کاریگەری مۆرفۆلۆجی بەرکەوتنی UV-B زۆرجار دەبێتە هۆی دەرکەوتنی ڕووەکی کورتەباڵا لەگەڵ گەڵای بچووک و ئەستوور، پەپوولەی کورت و لقی ژێر بڵ. ڕێژەی تیشکی UV-B بۆ تیشکی چالاک فۆتۆسینتیسی (UV-B/PAR) بڕیاردەرێکی گرنگی وەڵامدانەوەی ڕووەکەکانە. UV-B و PAR پێکەوە کاریگەری لەسەر تایبەتمەندییەکانی وەک مۆرفۆلۆجی و بەرهەمی ڕۆنی نەعنا هەیە، کە گرنگی لێکۆڵینەوە لەم کاریگەریانە لە ژێر بارودۆخی رووناکی ڕاستەقینەدا دەردەخەن. گرنگە تێبینی ئەوە بکەین کە زۆربەی توێژینەوەکانی تاقیگەیی کاریگەری UV-B ئاستی UV-B بەرزتر و PAR کەمتر بەکاردەهێنن لەوەی لە سروشت هەیە. توێژینەوە مەیدانییەکان بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێبازێکی جیاوازتر بەکاردەهێنن، وەک تەواوکردن یان پاڵاوتنی UV-B بۆ تێگەیشتن لە کاریگەرییە ڕاستەقینەکانی.
پرسیارە دووبارەکراوەکان دەربارەی ڕووناکی یەک ڕەنگ و گەشەی ڕووەکەکان
ئایا ڕووەکەکان دەتوانن تەنها لە ژێر تیشکی سوور و شین گەشە بکەن؟
بەڵێ، زۆربەی ڕووەکەکان دەتوانن هەموو سووڕی ژیانیان تەنها لە ژێر تیشکی سوور و شین تەواو بکەن، چونکە ئەمانە دوو کاریگەرترین درێژی شەپۆلەکانن. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەکان دەریدەخەن کە زیادکردنی بڕێکی کەم لە تیشکی سەوز (کەمتر لە ٪24) دەبێتە هۆی گەشەکردن و زیندەوەری لە هەندێک جۆردا، لەوانەیە بەهۆی ڕێگەدان بە ڕووناکی بۆ چوونە قووڵایی ناو تارای ڕووەکەوە و بە وروژاندنی کاردانەوەی تەواوکەری فۆتۆمۆرفۆجینیک کە تەنها بە تیشکی سوور و شین چالاک ناکرێت.
نیشانەی خۆلادان لە سێبەر لە ڕووەکەکاندا چییە؟
خۆلادان لە سێبەر کۆمەڵێک وەڵامە کە کاتێک ڕووەکێک ڕێژەی ڕووناکی سوور بۆ سووری دوور (R/FR) دەبینێت، کە ئاماژەیە بۆ بوونی ڕووەکی دراوسێ. ڕووەکەکە ئەمە وەک هەڕەشەی سێبەر لێکدەداتەوە و بە درێژکردنەوەی قەد و پەپوولەکانی وەڵام دەداتەوە بۆ ئەوەی لەسەرووی ڕکابەرەکانەوە گەشە بکات، لقەکان کەم دەکاتەوە، و هەندێک جار گوڵ خێراتر دەکات. لە کاتێکدا لە سروشت سوودبەخشە، بەڵام لە کشتوکاڵی کۆنتڕۆڵکراودا نەخوازراو دەبێت و دەبێتە هۆی لاوازی ڕووەکی قاچ و لاواز.
ئایا تیشکی سەروو بنەوشەیی سوودبەخشە یان زیانبەخش بۆ ڕووەکەکان؟
تیشکی سەروو بنەوشەیی بەتایبەتی UV-B دوو ڕۆڵی هەیە. لە چڕی زۆردا زیانبەخشە و دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە دی ئێن ئەی و کەمکردنەوەی فۆتۆسینتیس و ڕێگری لە گەشەکردن. لەگەڵ ئەوەشدا، لە ئاستێکی نزمتر و پەیوەندیدار بە ژینگە، وەک ئاماژەیەکی گرنگی ژینگەیی کار دەکات. هانی بەرهەمهێنانی پێکهاتەی پارێزەری وەک فلاڤۆنۆئید و ئەنتۆسیانین دەدات کە دەتوانێت ڕەنگی ڕووەکەکان باشتر بکات، بەرگەی فشاری دەروونی زیاد بکات و تەنانەت کوالیتی خۆراکی هەندێک دانەوێڵە باشتر بکات بە بەرزکردنەوەی ئاستی دژە ئۆکسیدەکان.
